مدیریت شیلات Fishery Management
دکتر افشین عادلی - عضو هیات علمی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان و کارشناس رسمی دادگستری در رشته شیلات
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: افشین عادلیAfshin Adeli - ٢٥ اسفند ۱۳۸۸

 

شیلات علم بهره برداری پایدار و اقتصادی از منابع آبی است که در جهان در دو حوزه آبزی‌پروری(Aquaculture )  و ماهیگیری (Fishing ) فعال است. البته بدلیل کاهش ذخایر طبیعی و صید روند رشد صیادی در جهان بسیار اندک است و امروزه با توجه به پتانسیل ها و توسعه علم، آبزی پروری آینده درخشانی را در تامین غذای جهانیان و  برقراری امنیت غذایی نوید می دهد. واژه شیلات معادل کلمه Fisheries  است که در ایران از واژه شیل که نوعی سد چوبی است که در قدیم در عرض رودخانه های شمال برای صید ماهی از آن استفاده می شد گرفته شده است. روش صید با شیل یا کلهام روشی است که بدلیل صدمه زدن به ذخایر و مولدین ماهیان مهاجر بالاخص در حوزه جنوبی دریای خزر منسوخ شده و بدلیل مخرب بودن از ترویج ان جلوگیری به عمل می آید. با توجه به تاریخچه تشکیل شیلات ایران در شمال کشور واژه شیلات از این کلمه گرفته شده است. 

تصویر شیل یا کلهام در رودخانه شلمانرود گیلان ( عادلی،١٣٧٠)

هدف شیلات در کشور نیز توجه به مدیریت بهره برداری بهینه  از منابع آبزی آبهای داخلی و ذخایردریاها و آبهای آزاد جهان است و وظایف  آن در راستای اجرای قانون حفاظت از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران شکل می گیرد. لذا در این ارتباط، مراکز آموزشی و دانشگاههای کشور نیز وظیفه تربیت نیروهای متخصص و کارآمد جهت برنامه ریزی به منظور صید و بهره‌برداری پایدار و اصولی از منابع زیستی آبهای طبیعی  و تکثیرو تولید آبزیان پرورشی را بر عهده دارند. بطوری که برای فارغ التحصیلان امکان جذب در سیستم دولتی برای برنامه ریزی ، سیاستگذاری،  هدایت وترویج فعالیت های شیلاتی کشور، و در بخش خصوصی  ارائه خدمات کارشناسی، سرمایه گذاری، کارآفرینی در عرصه تولید و بهره برداری ، توزیع ، عرضه و هدایت بخش های پشتیبانی فعالیت های ابزی پروری و صیادی کشور است.

به همین منظور علاوه بر دوره های رایج مقطع متوسطه کار و دانش  نظام آموزش و پرورش بالاخص در استان های ساحلی شامل رشته های "تکثیر و پرورش ماهیان سردآبی"، "تکثیر و پرورش ماهیان گرمابی" ، "تکثیر و پرورش میگو" و "مکانیک موتورهای دیزلی دریایی" در نظام آموزش عالی نیز رشته های "زیست شناسی دریا" و همچنین "مهندسی شیلات" در چهار گرایش "تکثیر و پرورش ابزیان"، "صید و بهره برداری آبزیان"، "فرآوری محصولات شیلاتی" و "بوم شناسی آبزیان" دایر است که در مقاطع مختلف تحصیلی به جذب دانشجو مشغولند.

حفظ گونه های با ارزش اقتصادی، حفظ و مدیریت منابع ژنتیکی و تنوع گونه ای آبزیان، تکثیر و پرورش آبزیان و مسائل مربوط به آن از جمله مدیریت پرورش ، توزیع ، مصرف، بهداشت و بیماریها، تغذیه، اصلاح نژاد، مهندسی آبزیان، بازسازی ذخایر ، مطالعه منابع آبی و ... انواع آبزیان از فعالیت هایی است که بر عهده فارغ التحصیلان شاغل این رشته ها خواهد بود.

به همین منظور دانشجویان در طی دوران تحصیل مهارت ها و تجربیات علمی لازم در خصوص موضوعات پایه و اساسی علوم زیستی از جمله، جانورشناسی، گیاهشناسی، اکولوژی و ... با موضوعات تخصصی این رشته از جمله اکولوژی دریایی، لیمنولوژی، هیدروبیولوژی، تکثیر و پرورش انواع ماهیان، سخت پوستان و نرمتنان، تغذیه و مدیریت غذادهی، بهداشت و بیماریها و .... آشنا خواهند شد و مهارتهای لازم برای تأمین احتیاجات بخشهای اجرایی را کسب خواهند نمود به طوری که امروزه روند رشد تولیدات و سرمایه گذاری شیلات مرهون توجه ویژه دولت و زحمات فارغ التحصیلانی است که عموماً از دهه 70 با شکل گیری اختصاصی و هدفمند رشته شیلات در کشور و کمک اساتید پیشکسوت رشته های مرتبط  می باشد.

علاوه بر دوره های کاردانی موجود طول دوره و شکل نظام آموزشی دوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته شیلات بر اساس مصوبات شورای عالی برنامه ریزی وزارت علوم تحقیقات و فناوری به ترتیب برای مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد بطور متوسط 4 و 5/2سال می‌باشد که به شکل نظام ترمی واحدی ارائه می گردد. بطور معمول هر ترم حدود 16 هفته آموزشی طول می کشد و دروس هر ترم بر اساس برنامه‌ریزیهای گروه آموزشی و موضوعات درسی بصورت دروس تئوری و عملی ارائه می گردد. در حال حاضر نیز  امکان ادامه تحصیل در این رشته ها تا مقطع دکترای تخصصی در کشور وجود دارد.

دانشگاه های دولتی ، واحد های متعدد دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه جامع علمی کاربردی و موسسات اموزش عالی غیر انتفاعی در سطح وسیع در گرایش های مختلف شیلاتی به امر اموزش دانشجویان مشغولند. فارغ التحصیلان این رشته ها می توانند در مؤسسات آموزشی و پژوهشی بعنوان کارشناس و در سازمان شیلات کشور و واحدهای تابعه بعنوان مجری برنامه ها و پروژه های صیادی و آبزی پروری خدمت کرده به درجات عالی مدیریتی و خدمت رسانی نائل گردند. سرفصل های دروس رشته ها نیز با وجود نواقص و ناهمخوانی با رشته ها و گرایش های موجود با سایر کشورها با توجه به رشد کمی و کیفی این رشته و  زیربخش در کشور در سنوات اخیر بهبود  قابل ملاحظه ای داشته است که می تواند با توجه به خیل عظیم اساتید و صاحبنظران موجود با توجه به نیازهای روز جامعه و پیشرفت علم در جهان مورد بازنگری اساسی قرارگیرد تا زمینه ایجاد گرایش های جدید و کارآیی بالاتر فارغ التحصیلان را به همراه داشته باشد.

رشته زیست شناسی دریا (Marine Biology ) که یکی از ۵ گرایش رشته زیست شناسی است بر خلاف رشته شیلات  که جزء رشته های مهندسی منابع طبیعی محسوب می گردد ، از رشته های علوم به حساب می آید و به بررسی و مطالعه خواص محیط آبی، بیولوژی آبزیان از جمله فعالیت های رشد ، تولید مثل، تغذیه آبزیان  و شناسایی فعالیت های طبیعی موجودات زنده آبزی می پردازد. برخلاف دو گرایش علوم جانوری و علوم گیاهی زیست شناسی که در آنها بیشتر موجودات خشکی زی مطالعه می شوند گرایش  زیست شناسی دریا، جانوران و گیاهان آبزی را بررسی و مطالعه می کند. به همین منظور متخصصین این رشته بستر لازم را برای آشنا سازی متخصصین شیلاتی با ابزیانی که می توانند بهره برداری اقتصادی مناسب داشته باشند فراهم می سازند.

زیست شناسان دریا علاوه بر بررسی فیزیولوژی آبزیان به مطالعه اکولوژی دریا یعنی بررسی آلودگی آب دریا و تاثیر آن بر محیط دریا می پردازند. و مسلماً فرصت های شغلی برای آنان بیشتر در نواحی ساحلی کشور یعنی 3 استان ساحلی شمالی و 4 استان ساحلی جنوب کشور وجود دارد.

در مقابل، رشته شیلات به تکنیک ها و فن تکثیر و پرورش ماهی و روش های بهره برداری آبزیان از دریا و  مدیریت آبزیانی که قبلاً توسط زیست شناسان دریا شناخته شده اند و برای انسان جنبه اقتصادی دارند و می‌توان از آنها فعالیتی اقتصادی براه انداخت می پردازد. در حالی که رشته  زیست دریا بیشتر به بررسی خصوصیات موجودات دریایی به عنوان یک موجود زنده و ویژگی های تولید مثل آنها و مطالعه محیط آب و جانداران آن می پردازد در واقع شرایط طبیعی زندگی موجودات دریایی را بررسی می کند و می توانند باعث پیشرفت علم شیلات گردند. بنابراین هر وقت بخواهیم پس از  شناسایی موجودات آبزی از آنها منفعت اقتصادی کسب کنیم یعنی بخواهیم با روش علمی و رایج آنها را از محیط طبیعی شان در سطح انبوه صید کنیم یا بطور مصنوعی تکثیر کنیم و یا آنها را در محیط های انسان ساخت پرورش دهیم از حوزه زیست شناسی دریا وارد فعالیت های شیلات شده ایم.

آشنایی با بعضی از مهارت های ویژه مانند غواصی و عکاسی و فیلمبرداری در زیر آب می تواند موفقیت متخصصین این رشته ها را افزایش دهد. ضمن اینکه جاذبه این رشته ها برای انسان هایی که عمر خود را در کنار نقاط ساحلی طی کرده اند و علاقه مند به موجودات آبزی هستند و  احیاناً از فعالیت های دریایی ترسی بدل راه نمی دهند و آنرا برای خود افتخار می دانند بیشتر است.

اگر چه روند رشد فارغ التحصیلان رشته های شیلاتی در کشور فزاینده بوده و همانند خیلی از رشته ها تناسبی بین تعداد فارغ التحصیلان و امکان اشتغال آنها وجود ندارد اما همواره زمینه کار برای دانشجویان علاقه مند و کوشا که خود نیز کارآفرین باشند جهت کسب درآمد مناسب و کمک به رشد اقتصادی کشور وجود دارد. ضمن اینکه همواره در گرایش های جدیدتر شیلات همچون "صید و بهره برداری آبزیان" و "فرآوری محصولات شیلاتی" و "مدیریت شیلات"  امکان جذب نیروی کار و رشد سهل تر متخصصین در بازار کار وجود داشته نوید بخش آینده ای بهتر وروشن تر است.

با آرزوی توفیق برای کلیه فراگیران، متخصصین ، علاقه مندان و فعالان عرصه شیلات وعلوم دریایی  کشور

نویسندگان وبلاگ:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :